Home / Artykuły / Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 10 czerwca 2016 roku, sygn. akt V ACa 861/15

Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 10 czerwca 2016 roku, sygn. akt V ACa 861/15

19 kwietnia 2017 0 2193

 

Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 10 czerwca 2016 roku, sygn. akt V ACa 861/15

 

         Teza glosowanego wyroku brzmi:

         Nie spełnia wymogów formy pisemnej w rozumieniu art. 30 ust. 3 Konwencji o umowie międzynarodowego przewozu drogowego towarów (CMR) zastrzeżenie mające postać zwykłego e-maila. Zgłoszenie zastrzeżenia przewoźnikowi, dotyczącego opóźnienia dostawy poprzez zwykły e-mail nie zapobiega wygaśnięciu roszczenia odszkodowawczego wobec przewoźnika.

         Sąd Apelacyjny w Katowicach w glosowanym wyroku przyjął za własne, ustalenia poczynione przez Sąd Okręgowy w Katowicach w procesie, sygn. akt XIII GC 482/13 zgodnie z którymi pozwany przewoźnik wykonał zobowiązanie z umowy przewozu na podstawie umowy zawartej z powodem w sposób rażąco niedbały. W następstwie rażąco niedbałego świadczenia przewoźnika w wykonaniu zobowiązania z umowy przewozu przesyłka transportowana z miejsca nadania w Danii, została przedstawiona do wydania w miejscu umówionego odbioru w Niemczech z opóźnieniem. Powód zgłosił pozwanemu przewoźnikowi zastrzeżenia dotyczące opóźnienia dostawy poprzez zwykły e-mail przed upływem 21 dni od dnia pozostawienia przesyłki do dyspozycji odbiorcy. Pozwany wyrządził szkodę powodowi, wykonując zobowiązanie z opóźnieniem.

         Sąd stosując art. 30 ust. 3 Konwencji CMR o umowie międzynarodowego przewozu drogowego towarów, trafnie dostrzegł konieczność oceny dochowania formy pisemnej zastrzeżenia dotyczącego opóźnienia dostawy na podstawie norm konwencji bez sięgania do ustawodawstwa krajowego. W powyższym zakresie Sąd miał na względzie, że pisemność zastrzeżenia należy dookreślić mając na względzie treść Konwencji CMR, a w pierwszej kolejności art. 30 ust. 3 tej Konwencji.

         W istocie normy prawne Konwencji CMR powinny być stosowane jednolicie w realizacji autonomii norm konwencyjnych względem norm praw obowiązujących w krajach stronach Konwencji CMR. Stosowanie prawa krajowego jest uzasadnione wyłącznie w przypadku, gdy dane zagadnienie nie jest objęte zakresem regulacji konwencyjnych[1]. Sąd w glosowanym wyroku uwzględnił powołaną wyżej tezę, stosując jednocześnie art. 1 ust. 3 ustawy prawo przewozowe, zgodnie z którym przepisy ustawy stosuje się do przepisów międzynarodowych, jeżeli umowa międzynarodowa nie stanowi inaczej. Konwencja CMR natomiast w zakresie zagadnień objętych treścią jej norm wyłącza stosowanie przepisów prawa krajowego.

         Wobec niedostatecznej treści norm prawnych Konwencji CMR w zakresie dotyczącym rozumienia formy pisemnej oświadczeń, sąd podjął w glosowanym wyroku próbę ustalenia desygnatów pisemności zastrzeżenia dotyczącego opóźnienia w przewozie, mając na względzie całokształt norm prawnych Konwencji CMR przy uwzględnieniu upływu czasu od jej zawarcia i dynamiki zmian sposobów przekazu informacji na odległość mających charakter pisma, w czasie od zawarcia Konwencji CMR do orzekania glosowanym wyrokiem, a także mając na względzie cel jakiemu ma służyć zastrzeżenie w związku z opóźnieniem w przewozie w świetle art. 30 ust 3 Konwencji CMR.

         Zagadnienie dookreślenia pisemności na gruncie Konwencji CMR sąd w glosowanym wyroku rozstrzygnął błędnie, choć w części ustalenia wyroku należy uznać za trafne. Sąd ważył formę pisemną na podstawie norm Konwencji CMR uwzględniając jej treść aktualną w czasie sporządzania Konwencji, to jest według stanu z 19 maja 1956 roku, ustalając, że  w czasie sporządzania Konwencji CMR pisemność oświadczeń nie budziła wątpliwości, będąc rozumiana jako forma oświadczenia z podpisem własnoręcznym, złożonym pod treścią oświadczenia. Forma pisemna w rozumieniu tradycyjnym, była jedyną formą pisemnego oświadczenia w czasie sporządzania Konwencji CMR, a aktualnie jest  jedną z możliwych form przekazu oświadczenia, stwierdzonego pismem na odległość.

         Sąd ustalił w glosowanym wyroku jako jedyny przejaw formy pisemnej, oświadczenie z podpisem składającego oświadczenie, złożonym odręcznie lub w formie elektronicznej z modyfikacjami, w zakresie przekazu oświadczenia na odległość poprzez faks lub z wykorzystaniem skanu dokumentu poprzez internet. Sąd zatem odmówił kwalifikacji zwykłego e-maila, jako oświadczenia spełniającego wymogi formy pisemnej w rozumieniu Konwencji CMR. Ustalenia formy pisemnej dokonane przez Sąd na gruncie Konwencji CMR, są tożsame z definicją formy pisemnej stanowiącej przedmiot normowania art. 78 k.c., zgodnie z którym do zachowania formy pisemnej czynności prawnej, wystarczy złożenie własnoręcznego podpisu na dokumencie obejmującym treść oświadczenia woli. Sąd wykładając formę pisemną na podstawie norm Konwencji CMR, doszedł do ustalenia jej treści tożsamej z rozumieniem formy pisemnej czynności prawnej obowiązującej na podstawie art. 78 k.c. w polskim systemie prawnym.

         Niedostatecznie Sąd ważył rozwój sposobów komunikowania się na odległość z wykorzystaniem pisma, a w szczególności w związku z celem jakiemu służy zastrzeżenie opóźnienia w przewozie. Trafnie Sąd wywiódł, że celem zastrzeżenia opóźnienia w przewozie jest zawiadomienie przewoźnika o tym, że możliwe będzie w przyszłości wywiedzenie roszczenia wobec przewoźnika w związku z opóźnieniem w przewozie[2]. Treść zastrzeżenia wystarczająco ma zwierać informację o tym, że miało miejsce opóźnienie w dostawie przesyłki. W zastrzeżeniu nie jest konieczne, ani wskazywanie szkody, ani tym bardziej jej wykazywanie. Celem zastrzeżenia jest tym samym sygnalizacja przyszłych, ewentualnych roszczeń tak, aby przewoźnik mógł przygotować się do ich oceny w związku z opóźnieniem w przewozie. Przygotowaniu przewoźnika do oceny przyszłych roszczeń sygnalizowanych w zastrzeżeniu, służyć ma termin 21 dni liczony od dnia dostawy przesyłki, obligujący nadawcę lub odbiorcę do złożenia pisemnego zastrzeżenia[3]. Cel zastrzeżenia rozumiany jako przekaz informacji w powyższym zakresie dla przewoźnika, jest realizowany wystarczająco poprzez zwykły e-mail. Nie ma żadnej różnicy w przekazie informacji pomiędzy jej przekazem w drodze zwykłego e-maila, a przekazem informacji o tożsamej treści poprzez złożenie dokumentu z oświadczeniem opatrzonym własnoręcznym podpisem nadawcy lub odbiorcy, względnie z wykorzystaniem podpisu elektronicznego. Oczywiste jest, że cel zastrzeżenia jest osiągnięty, gdy przewoźnik jest poinformowany o mogącym mieć miejsce w przyszłości wywiedzeniu roszczenia wobec przewoźnika w związku z opóźnieniem w przewozie. Przewoźnik jest tak samo doinformowany w powyższym zakresie przy wykorzystaniu zwykłego e-maila, jak i poprzez doręczenie oświadczenia z podpisem własnoręcznym lub elektronicznym. Ważyć należy jednocześnie, że możliwa jest identyfikacja składającego zastrzeżenie nawet wówczas, gdy w treści e-maila nie są odnotowane dane składającego oświadczenie. Sąd w glosowanym wyroku trafnie ustalił cel jaki ma realizować zastrzeżenie, ważąc treść art. 30 ust. 3 Konwencji CMR, ale zaniechał uwzględnienia powyższych ustaleń, orzekając w związku z oceną dochowania przez nadawcę formy pisemnej zastrzeżenia. Skutkiem powyższego w sprawie ustalenia realizacji celu zastrzeżenia poprzez zwykłą korespondencję e-mailową zostały pominięte przy orzekaniu glosowanym wyrokiem wobec nietrafnej oceny dochowania formy pisemnej przez zastrzeżenie w rozumieniu art. 30 ust. 3 Konwencji CMR.

         Autonomiczność Konwencji CMR i wymóg jej jednolitego stosowania w oderwaniu od prawa krajowego stron Konwencji jako zasady, powoduje konieczność wykładni norm Konwencji przy wykorzystaniu metod wykładni stosowanych przy interpretacji norm prawa krajowego w szczególności w ramach wykładni językowej, celowościowej, logicznej, systemowej i historycznej, ale uzasadnione jest jednocześnie korzystanie ze sposobów wykładni przyjętych w prawie międzynarodowym do ustalenia treści norm prawa międzynarodowego. Normy Konwencji CMR jako akty prawa międzynarodowego podlegają wykładni przy wykorzystaniu dyrektyw interpretacyjnych właściwych dla ustalenia treści traktatów. Dyrektywy wykładni traktatów mają charakter norm prawnych ponadnarodowych, będąc odzwierciedleniem norm zwyczajowych, które służą interpretacji norm prawa międzynarodowego w jego historycznym rozwoju[4]. Sąd w glosowanym wyroku, mając na względzie potrzebę stosowania wykładni ponadnarodowej przyjętej do interpretacji traktatów zastosował orzekając art. 31 ust. 2 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów z 23 maja 1969 roku, poszukując na tej drodze ustalenia znaczenia pisemności jako formy zastrzeżenia w zakresie art. 30 ust. 3 Konwencji CMR. Podjętą przez sąd próbę zastosowania wykładni normatywnej traktatów należy ocenić krytycznie. Sąd bowiem z poprawnie przytoczonej treści normy prawnej z art. 31 ust. 2 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów, wywiódł wniosek, który jest sprzeczny z podstawą wnioskowania. Wykładnia traktatów powinna być przeprowadzona w szczególności zgodnie ze zwykłym znaczeniem jakie należy przypisać użytym w nim wyrazom. Zwykłe znaczenie pisemności zastrzeżenia dotyczącego opóźnienia przewozu jest, wbrew ustaleniom sądu w glosowanym wyroku, obejmuje zwykły e-mail, mając na względzie powyższą dyrektywę oraz aktualny stan w zakresie powszechnych sposobów porozumiewania się na piśmie na odległość, w tym praktykę przekazów oświadczeń w związku z zawieraniem i wykonywaniem umów przewozów w międzynarodowym drogowym przewozie towarów, którego proces dotyczył. Należy mieć na względzie, że zwykła forma e-maila jest powszechnie stosowanym sposobem przekazywania informacji zwierającej treść stwierdzoną pismem i co więcej nie ma zasadniczo miejsca przekazywanie oświadczeń w czasie zawierania, a następnie wykonywania umów przewozu w międzynarodowym przewozie  drogowym towarów w formie pisemnej w rozumieniu tradycyjnym z podpisem własnoręcznym pod oświadczeniem lub przy wykorzystaniu podpisu elektronicznego.

         Sąd mógł i powinien uwzględnić wyżej wskazaną praktykę, tym bardziej, że jest ona notoryjna, a nadto dowody zgromadzone w procesie, w tym korespondencja na podstawie, której została ustalona treść umowy przewozu oraz korespondencja związana z wykonywaniem zobowiązania z umowy przewozu zawierała oświadczenia składne w formie zwykłych e-maili. Zatem z jednej strony sąd ustalił, że została zawarta umowa przewozu o treści stwierdzonej w oświadczeniach złożonych w drodze zwykłych e-maili, a jednocześnie zastrzeżenia przewozowe złożone w  drodze zwykłych e-maili w wykonaniu art. 30 ust. 3 Konwencji CMR, nie spełniają formy pisemnej ustalonej przy realizacji zasady autonomicznego stosowania norm prawnych Konwencji przez sąd orzekający glosowanym wyrokiem. Sąd zatem sprzecznie, a nie zgodnie ze zwyczajem, błędnie stosując art. 31 ust. 2 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów ustalił, że pisemne zastrzeżenie stanowi dokument z oświadczeniem opatrzonym podpisem własnoręcznym lub elektronicznym. Sąd nie tylko błędnie zastosował dyrektywę z art. 31 ust. 2 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów w zakresie ustalenia zwykłego rozumienia pisemności, ale także w zakresie kontekstu pisemności zastrzeżenia w świetle jego przedmiotu i celu. Jak wyżej wskazałem celem zastrzeżenia w zakresie art. 30 ust. 3 Konwencji CMR jest poinformowanie przewoźnika o możliwym w przyszłości wywiedzeniu roszczenia w związku z opóźnieniem wykonania przewozu. Skoro tak, to przekaz informacji poprzez zwykły e-mail realizuje cel poinformowania przewoźnika w sposób zgodny z kontekstem w związku z pisemnością zastrzeżenia jako elementem treści normy prawnej z art. 30 ust. 3 Konwencji CMR. Sąd w glosowanym wyroku powołując się na prawo traktatów wywiódł błędny wniosek co do formy pisemnej zastrzeżenia, pomijając ujawnienie sposobu wnioskowania w związku z zastosowaniem dyrektywy interpretacyjnej umów międzynarodowych[5].

         Trafnie sąd w glosowanym wyroku zwrócił uwagę na okoliczność zawarcia Konwencji CMR w 1956 roku, mając na względzie zmiany jakie nastąpiły od zawarcia Konwencji CMR do stanu aktualnego na dzień orzekania w sprawie w zakresie form utrwalania i przekazu oświadczeń stwierdzonych pismem na odległość. Sąd niedostatecznie jednak wywiódł wnioski z dostrzeżenia istotnego postępu cywilizacyjnego w omawianym zakresie, a to w związku z wpływem sposobów przekazu oświadczeń na odległości na wykładnię pisemności w rozumieniu norm prawnych Konwencji CMR. Oczywiste jest, że nie można wykładać znaczenia formy pisemnej w rozumieniu Konwencji CMR z pominięciem przyjętych w powszechnej praktyce sposobów przekazu oświadczeń. Sąd w glosowanym wyroku  rozważał stopniowe upowszechnianie różnych od tradycyjnego przekazu oświadczeń w formie dokumentu w czasie obowiązywania Konwencji CMR. Sąd w szczególności w glosowanym wyroku dostrzegł, że sądy stosując normy prawne Konwencji CMR, pisemność oświadczeń rozumiały w sposób dynamiczny, stosownie do uprzednich zmian sposobów komunikowania się na odległość. Dostrzegł sąd orzeczenia innych sądów, które w ramach formy pisemnej na gruncie Konwencji CMR uwzględniły przekaz oświadczeń poprzez faks, telegram oraz dokument przesłany poprzez internet przy wykorzystaniu skanu[6]. Sąd dostrzegając rozszerzenie zakresu tradycyjnego rozmienia formy pisemnej w następstwie orzecznictwa sądów stosujących Konwencję CMR, błędnie nie zważył, że orzecznictwo wyznacza tendencję stopniowego rozszerzania zakresu pisemności oświadczeń przy wykładaniu norm prawnych Konwencji CMR, nie wyznaczając ostatecznego jej zakresu. Ważyć należy, ze orzecznictwo jest odzwierciedleniem zaistniałych zmian cywilizacyjnych w tym praktyki powszechnej porozumiewania się na odległość przy wykorzystaniu pisma. Zatem orzecznictwo odzwierciedla zmiany cywilizacyjne w ramach wykładni norm prawnych ustanowionych przed zaistnieniem tych zmian. Sąd natomiast w glosowanym wyroku poprzestał na ustaleniach poczynionych przez sądy orzekające w ostatniej dekadzie XX wieku tak, jakby w okresie ostatnich dwudziestu lat nie nastąpił dalszy postęp w zakresie przekazu oświadczeń w powszechnym, globalnym zakresie. Sąd zatem dostrzegając problem koniecznej modyfikacji poprzez wykładnię tradycyjnego rozumienia formy pisemnej na gruncie Konwencji CMR, nie uwzględnił jej, odwołując się do orzeczeń, które nie mogły wobec ich wydania wiele lat przed orzeczeniem glosowanego wyroku, uwzględniać zmian w sposobie przekazywania oświadczeń na odległość, w tym dotyczących powszechności składania oświadczeń poprzez zwykły e-mail. Nie znajduje uzasadnienia restrykcyjne utrzymywanie tradycyjnego rozumienia formy pisemnej o treści odzwierciedlającej stan komunikacji aktualnej w połowie XX wieku z modyfikacjami, które nie dotyczą własnoręcznego podpisu przy jedynie uwzględnieniu podpisu elektronicznego. Ustalenie granicy formy pisemnych w związku z opóźnieniem przewozu, należy wyznaczyć w sposób uwzględniający zwykły e-mail jako formę pisemną zastrzeżenia opóźnienia w przewozie zgodnie z art. 30 ust. 3 Konwencji CMR.

         Ma rację sąd wywodząc, że wykładnia formy pisemnej zastrzeżenia dotyczącego opóźnienia wykonania przewozu powinna być dokonana przy wzięciu pod uwagę protokołu dodatkowego do Konwencji CMR z 20 lutego 2008 roku, do którego przystąpiło część stron Konwencji CMR bez udziału Polski. Protokół wprowadził formę elektroniczną jako formę tożsamą z formą pisemną. Dokumenty opatrzone podpisem elektronicznym w Polsce i innych krajach, stronach Konwencji CMR, które nie przystąpiły do protokołu, powinny być oceniane jako tożsame z dokumentami w formie pisemnej pod warunkiem uzgodnienia procedury i metod wdrażania elektronicznych dokumentów, zgodnie z wymaganiami określonymi w protokole z 2008 roku do Konwencji CMR. Sąd w glosowanym wyroku opowiadając się za dopuszczeniem kwalifikacji formy elektronicznej zastrzeżenia, jako tożsamej w zakresie skutków prawnych z tradycyjną formą pisemną, potwierdził konieczność uwzględnienia w wykładni pisemności zastrzeżenia, rozwoju elektronicznych sposobów komunikowania, jednak poprzestając na formie elektronicznej z wyłączeniem zwykłego e-maila, jako wystarczającej formy zastrzeżenia opóźnienia w przewozie, niedostatecznie ważył specyfikę zastrzeżenia w związku z formą elektroniczną oświadczenia. Istotą formy elektronicznej jest zapewnienie integralności danych stanowiących treść oświadczenia. Kompletność i niezmienność treści dokumentów w formie elektronicznej za wyjątkiem zmian spowodowanych przetwarzaniem danych, nie jest istotna przy zastrzeganiu opóźnienia przewozu. Należy ważyć, że istotą zastrzeżenia jest zwykły przekaz oświadczenia o niesformalizowanej treści,  pochodzący od nadawcy lub odbiorcy i przeznaczony dla przewoźnika[7]. Dla realizacji celu zastrzeżenia, jest bez znaczenia okoliczność ewentualnych zmian treści stwierdzonej w zwykłym e-mailu po jej doręczeniu przewoźnikowi. Forma elektroniczna ma chronić integralność oświadczenia, w szczególności po jego złożeniu. Dla realizacji celów zastrzeżenia wystarczający jest przekaz oświadczenia w drodze zwykłego e-maila, ponieważ ewentualna modyfikacja treści takiego oświadczenia po zapoznaniu się z nim przez przewoźnika,  nie stanowi przeszkody w realizacji celów zastrzeżenia[8].

         List przewozowy w formie elektronicznej powinien gwarantować niezmienność treści przy uwzględnieniu wpisów wynikających z realizacji przewozu. Zastrzeżenie opóźnienia w przewozie natomiast nie musi być złożone w sposób gwarantujący niezmienność treści i nie jest konieczne dla realizacji celów zastrzeżenia spełnienie przesłanek formy elektronicznej lub formy pisemnej w rozumieniu tradycyjnym. List przewozowy jest dowodem zawarcia umowy przewozu i stwierdza jej treść (art. 4 i   art. 6 Konwencji CMR). Zmiany treści listu przewozowego zasadniczo stanowią o zmianie treści umowy lub dotyczą sposobu wykonania zobowiązania z umowy przewozu. Zastrzeżenie opóźnienia przewozu nie jest natomiast czynnością prawną, gdyż nie zawiera oświadczenia woli tylko oświadczenie wiedzy, które spełnia swoją rolę jednorazowo poprzez odebranie oświadczenia przez przewoźnika. Nietrafnie zatem sąd w glosowanym wyroku przyjął dopuszczalność formy elektronicznej zastrzeżenia, a odmówił uznania zwykłego e-maila jako dostatecznej formy zastrzeżenia, zasługującej na kwalifikację jako forma pisemna na gruncie Konwencji CMR. Jednolitość stosowania Konwencji CMR w zakresie formy pisemnej, powinna uwzględniać różną ocenę spełnienia jej wymogów w odniesieniu do oświadczeń woli i oświadczeń wiedzy, przy dostrzeżeniu różnicy co do rodzaju tych oświadczeń, a nadto przy uwzględnieniu konieczności zapewnienia gwarancji integralności dokumentu, niedopuszczalności jego modyfikacji w odróżnieniu od sytuacji, w których integralność oświadczenia i jego niemodyfikowalność pozostaje bez związku z realizacją celu, jakiemu ma służyć zastrzeżenie tak, jak jest w przypadku zastrzeżenia opóźnienia przewozu. Zwykły e-mail jako dostateczna forma zastrzeżenia opóźnienia przewozu powinien być kwalifikowany jako forma pisemna w rozumieniu art. 30 ust. 3 Konwencji CMR. Nie ważył sąd w glosowanym wyroku, że protokół dodatkowy do Konwencji CMR z 2008 roku w art. 5 ust. 1 postanawia, że strony umowy przewozu mają w szczególności uzgadniać możliwości zastąpienia elektronicznego listu przewozowego dokumentem wystawionym przy zastosowaniu innych metod.  Protokół zatem dopuszcza zmiany w przekazie oświadczeń woli, a tym bardziej oświadczeń wiedzy, w  tym zastrzeżeń stosowanie do technicznych możliwości wyznaczonych rozwojem sposobów komunikowania się na odległość. Podpis elektroniczny nie wyznacza ostatecznej granicy dopuszczalnej wykładni pisemności w rozumieniu Konwencji CMR. Nie jest uzasadnione wykluczenie zwykłego e-maila jako przekazu zastrzeżenia, jeżeli strony umowy przewozu tak postanowią lub jeżeli, co należy mieć na względzie, strony przyjęły w komunikacji wzajemnej używanie zwykłych e-maili jako formy oświadczeń woli i wiedzy, a tak było w sprawie ocenianej przez sąd w glosowanym wyroku. Nie bez znaczenia jest, że od sporządzenia protokołu dodatkowego do Konwencji CMR w 2008 roku do czasu orzekania glosowanym wyrokiem upłynęło 8 lat. Powyższe stanowi o tym, że w czasie orzekania powszechnym sposobem komunikacji był zwykły e-mail, a praktyka powyższa stała się znacząco bardziej powszechna i globalna niż w 2008 roku, zwłaszcza w zakresie przekazu oświadczeń związanych z zwieraniem umów, w tym umów przewozu oraz ich wykonywaniem. Dostrzegając autonomiczność Konwencji CMR, sąd nie zastosował prawa krajowego, ale jednocześnie trafnie nie uszło uwadze sądu, że w kodeksie cywilnym forma pisemna oświadczeń dotyczy oświadczeń woli, a nie wiedzy[9]. Zastrzeżenie przewozowe nie jest oświadczeniem woli, nie jest bowiem składane w celu powołania, zmiany lub ustania stosunku prawnego, a jest składane po to, aby zawiadomić przewoźnika o możliwym przyszłym powstaniu roszczenia odszkodowawczego[10]. Zastrzeżenie opóźnienia przewozu zapobiega wygaśnięciu roszczenia o zapłatę odszkodowania i na tym kończy się jego funkcja. W związku z powyższym nawet gdyby Konwencja CMR nie stanowiła aktu autonomicznego względem ustawodawstw krajowych, to i tak nie byłoby uzasadnione stosowanie wprost norm prawnych kodeksu cywilnego o formie czynności prawnej, w tym o formie  pisemnej (art. 78 § 1 k.c.). Wykładając formę pisemną autonomicznie w ramach Konwencji CMR, sąd powinien mieć na względzie zmiany prawna krajowego w zakresie formy czynności prawnej, które są następstwem rozwoju form porozumiewania się. W prawie krajowym dynamika zmian w komunikacji społecznej determinuje zmiany norm prawnych. Dynamiczny proces wpływu zmian w komunikacji elektronicznej na treść norm prawnych w zakresie form oświadczeń woli w prawie krajowym powinien być uwzględniany przy wykładni Konwencji CMR co do formy pisemnej. Sąd orzekając glosowanym wyrokiem mógł i powinien zwrócić uwagę na nowelizację kodeksu cywilnego, która weszła w życie 8 września 2016 roku, a która oczekiwała na wejście w życie w czasie wyrokowania[11]. W szczególności powinien Sąd dostrzec, że zgodnie z art. 73 § 1 k.c. i art. 77 ² k.c. została wprowadzona forma dokumentowa. Formą dokumentową jest zwykły e-mail, gdyż mając na względzie jego właściwości, umożliwia ustalenie osoby składającej oświadczenie i to bez względu na to, czy w treści oświadczenia zostały wskazane dane osobowe jego autora[12]. Skoro forma dokumentowa obok pisemnej i elektronicznej jest dopuszczona w zakresie dokumentowania czynności prawnej na gruncie ustawodawstwa krajowego, to tym bardziej w relacjach międzynarodowych w przewozie drogowym towarów, gdzie zwykłe e-maile są powszechnym sposobem składania oświadczeń (forma dokumentowa), Sąd powinien wykładać pisemność oświadczenia w związku z zastrzeżeniem dotyczącym opóźnienia w przewozie, uwzględniając dochowanie wymogów formy pisemnej formą dokumentową w rozumieniu kodeksu cywilnego, tym, bardziej, że zastrzeżenie opóźnienia przewozu nie jest czynnością prawną i ważąc odpowiedniość stosowania w ramach wykładni pisemności zastrzeżenia opóźnienia w przewozie w zawiązku z art. 65¹ k.c., powinien Sąd uwzględnić szersze rozumienie pisemności oświadczeń innych niż oświadczenie woli do formy dokumentowej włącznie.    

         Sąd nie ważył zastosowania art. 29 ust. 1 Konwencji CMR w związku z ustaleniem złego zamiaru przewoźnika rozumianego, jako rażące niedbalstwo w zakresie związanym z niespełnieniem wymagań formy pisemnej zastrzeżenia opóźnienia w przewozie, co ustalił Sąd stosując art. 30 ust. 3 Konwencji CMR. Zgodnie z art. 29 ust. 1 Konwencji CMR przewoźnik, który wyrządził szkodę wykonując przewóz rażąco niedbale, nie ma prawa korzystać w szczególności z postanowień rozdziału IV Konwencji CMR, wyłączających lub ograniczających jego odpowiedzialność. Brak zgłoszenia w przepisanej formie i terminie zastrzeżenia w związku z opóźnieniem w przewozie, powoduje wygaśniecie roszczenia odszkodowawczego[13]. Norma z art. 30 ust. 3 Konwencji CMR pomimo jej zamieszczenia w rozdziale V Konwencji CMR dotyczącym reklamacji i roszczeń dotyczy, tak reklamacji, jak i zachowania prawa do odszkodowania w związku ze szkodą powstałą w następstwie opóźnienia w przewozie. Sąd powinien ważyć zastosowanie art. 30 ust. 3 Konwencji CMR, mając na względzie zasadność wyjścia ponad ramy systematyki Konwencji CMR prowadząc wykładnię nie tylko systematyczną i językową,  ale także celowościową, ważąc różne wartości będące wynikiem wykładni. Norma prawna z art. 29 ust. 1 Konwencji CMR jest wyrazem woli stron Konwencji CMR, pozbawienia przewoźnika, który wyrządził szkodę, wykonując zobowiązanie rażąco niedbale, wszelkich udogodnień jakie Konwencja CMR normuje, w zakresie dotyczącym odpowiedzialności odszkodowawczej[14]. Przyjęto zatem zasadę, że przewoźnik wyrządzający szkodę zachowaniem rażąco niedbałym, ma ponieść odpowiedzialność odszkodowawczą bez możliwości jej uniknięcia ze względu na normy ją wyłączające, czy też ograniczające obowiązujące względem przewoźników którzy odpowiadają za szkodę, ale którym nie można postawić zarzutu rażąconiedbałego wykonania zobowiązania. Konsekwencją niedochowania formy pisemnej przy zgłoszeniu zastrzeżenia w związku z opóźnieniem przewozu, jest wygaśnięcie roszczenia odszkodowawczego, a zatem następuje wyjątkowo korzystny skutek dla przewoźnika, który wykonując zobowiązanie z umowy przewozu rażąco niedbale wyrządził szkodę i nie poniesie odpowiedzialności odszkodowawczej. Sąd nie ważył, że większą wartością jest uzasadnione etycznie pozbawianie przewoźnika wykonującego zobowiązanie rażąco niedbale „łatwych sposobów” uniknięcia odpowiedzialności odszkodowawczej niż uwzględnienie wartości jaką ma stabilizacja treści norm ustalanych w następstwie przyjęcia wyników zastosowania wykładni systematycznej i językowej sprzecznych z  wykładnią celowościową i prowadzących do orzeczenia niesprawiedliwego w intuicyjnym pojęciu sprawiedliwości.  Większą wartością jest zastosowanie art. 29 ust. 1 Konwencji CMR w stosunku do przewoźnika, który swym zachowaniem rażącym spełnił przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej przy braku zastrzeżenia opóźnienia w przewozie złożonym w przepisanej formie, niż uwzględnienie wartości spornej sposobu odzwierciedlenia woli stron konwencji ujętej w redakcji aktu prawnego będącej odzwierciedleniem systematycznej wykładni norm Konwencji CMR i rygorystycznym ustaleniem treści normy prawnej przy uwzględnieni jej znaczenia w ramach wykładni językowej. Sąd orzekając powinien nie tracić z pola widzenia, obowiązku orzekania bez szkody dla elementarnego poczucia sprawiedliwości w rozumieniu intuicyjnym. Sąd nie powinien bez dostatecznej refleksji oddalać powództwa o zapłatę odszkodowania, gdy wszystkie przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej przewoźnika zostały udowodnione, przewoźnik rażąco niedbale wykonał zobowiązanie a ze względu na problematyczne niedochowanie formy pisemnej na gruncie Konwencji CMR zastrzeżenia opóźnienia przewozu musiałoby dojść do oddalenie powództwa o zapłatę odszkodowania, przy czym nie budziło wątpliwości w stanie faktycznym sprawy, że przewoźnik zapoznał się z zastrzeżeniem zgłoszonym przez nadawcę, a dotyczącymi opóźnienia w przewozie i to wielokrotnie. W powyższym zakresie sąd powinien nadto sięgnąć do prawa krajowego i zastosować art. 5 k.c., mając na względzie nadużycie prawa podmiotowego oraz zasady współżycia społecznego. Konwencja CMR nie normuje reguły uznania z art. 5 k.c. nie ma zatem przeszkody w zastosowaniu przez sąd normy prawnej z art. 5 k.c., która po to została uchwalona po to, aby Sąd miał możliwość zapobieżenia orzekaniu zgodnym z prawem pozytywnym, ale oczywiście sprzecznie z elementarnym poczuciem sprawiedliwości. Norma z art. 5 k.c. stanowi wynik dominującego w doktrynie prawa nowego pozytywizmu prawniczego, który w przeciwieństwie do pozytywizmu prawniczego nie separuje w sposób absolutny prawa i moralności[15]. Szczególnie w sprawach złożonych poprzez art. 5 k.c. należy dać prymat moralności, ważąc jej wartość wyżej niż prawo, którego stosowanie prowadzi do nieakceptowanych moralnie wyników. Sąd w glosowanym wyroku nie ważył zastosowania art. 5 k.c., co należy ocenić krytycznie także mając na względzie, że na rozprawie przez Sądem Apelacyjnym w Katowicach, powód wywiódł zarzut apelacyjny w zakresie naruszenia art. 5 k.c. poprzez jego nie zastosowanie.

Adwokat Piotr Bańczyk

 

Kancelaria Adwokacka w Katowicach


[1]   Tak. K.Wesołowski w: K.Wesołowski, D. Ambrożuk, D. Dąbrowski, Konwencja o umowie międzynarodowego przewozu drogowego towarów (CMR) Komentarz, Warszawa 2015, s. 22.

[2]   W wyroku z 16 grudnia 2014 roku sygn. akt VIII Ga 193/14 Sąd Okręgowy w Bydgoszczy, orzekł, że celem regulacji art. 30 ust. 3 Konwencji CMR jest uprzedzenie przewoźnika, że musi być pociągnięty do odpowiedzialności za szkodę wynikającą z opóźnienia w przewozie.

[3]   Por. K. Wesołowski, Umowa międzynarodowego  przewozu drogowego towarów na podstawie CMR, Warszawa 2013 r., s. 397. Wyrok Obersten Gerichtshof z 19 września 2002 r. ETL 2004 r., s. 400-405, TR 2003 r., s. 243-245 ustala, że celem zastrzeżenia jest uprzedzenie przewoźnika, że może być pociągnięty do odpowiedzialności za szkodę wynikająca z opóźnienia w przewozie.

[4]   Zob. A. Wyrozumialska, Umowy międzynarodowe, teoria i praktyka, Warszawa 2006 r., s. 335,336. M. Czepelak, Umowa międzynarodowa jako źródło prawa prywatnego międzynarodowego, Warszawa 2008 r. , s. 386. K. Wesołowski w: K. Wesołowski, D. Ambrożuk, D. Dąbrowski, Konwencja o umowie międzynarodowego przewozu ..., s. 35.

[5]  Art. 31 ust. 2 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów z 23 maja 1969 r. Traktat należy interpretować w dobrej wierze, zgodnie z zwykłym znaczeniem jakie należy przypisać użytym w nim wyrazom, w ich kontekście oraz w świetle jego przedmiotu i celu, a także późniejszą praktykę stosowania traktatu ustanowionej porozumieniem stron, co do jego interpretacji.

[6] Zob. Obersten Gerichtshof w wyroku z 26 kwietnia 1996 r., Juristiche Blätter 1996 r. s. 659-662 uznał, że dla formy zastrzeżenia nie ma wymogu podpisania dokumentu. Spełnienie pisemności zastrzeżenia następuje wystarczająco poprzez przesłanie informacji faksem lub telegramem. Legfelsobb Gazdasági Kollégium w wyroku z 1 maja 1990 r., Birósági Hatarozatok s.5. K. Wesołowski, Umowa międzynarodowego przewozu ..., s.398.

[7] W wyroku z dnia 22 lutego 2013 r. sygn. akt VIII Ge 3/13 Sąd Okręgowy w Szczecinie uznał, że wymóg pisemnej reklamacji na gruncie Konwencji CMR, co do treści spełnia pismo, z którego wynika tytuł dochodzonego roszczenia oraz jednostronne żądanie odszkodowania przez stronę uprawnioną. Poza tym strona zobowiązana musi mieć pewność co do faktu sporządzenia i wysłania pisma reklamacyjnego przez stronę uprawnioną. Wyrok zatem dopuszcza kwalifikację zwykłego e-maila jako spełniającego wymogi formy pisemnej, skoro zwykły e-mail zapewnia identyfikację faktu sporządzenia i wysłania pisma reklamacyjnego przez stronę uprawnioną bez względu na wskazanie danych identyfikacyjnych składającego reklamację. Skoro pisemność reklamacji spełnia zwykły e-mail, to tym bardziej zastrzeżenie opóźnienia przewozu złożone poprzez zwykły e-mail, spełniają wymagania formy pisemnej zgodnie z art. 30 ust. 3 Konwencji CMR. Odmiennie D. Ambrożuk, w: K. Wesołowski, D. Ambrożuk, D, Dąbrowski, Konwencja o umowie międzynarodowego przewozu ..., s.376. Według autora zwykły e-mail nie spełnia wymogu formy pisemnej, gdyż w takiej sytuacji nie istnieje dokument, którego treść jest opatrzona podpisem osoby uprawnionej. Pogląd powyższy należy krytycznie ocenić na tle wykładni pisemności zastrzeżenia w rozumieniu art. 30 ust. 3 Konwencji CMR, jako przejaw nieuzasadnionej restrykcji względem zgłaszającego zastrzeżenie,  będącej w oczywistej sprzeczności z celem zastrzeżenia, jego istotą i funkcją. Podobny pogląd jak D. Ambrożuk wyraził K. Wesołowski, Umowa międzynarodowego przewozu ..., s.397, 398 z tym, że autor dostrzega nieuzasadnienie restrykcyjności przyjęcia ustalenia formy pisemnej zastrzeżenia opóźnienia przewozu w postaci dokumentu w rozumieniu tradycyjnym.

[8]   D. Ambrożuk uważa, że forma elektroniczna nie powinna być dopuszczona, jako spełniająca wymogi formy pisemnej w ramach wykładni pisemności zastrzeżenia w świetle art. 30 ust. 3 Konwencji CMR. Zob. D. Ambrożuk w: K. Wesołowski, D. Ambrożuk, D. Dąbrowski, Konwencja o umowie międzynarodowego przewozu ..., s. 376, Sąd w glosowanym wyroku trafnie nie uwzględnił wyżej powołanego poglądu, opowiadając się za uwzględnieniem formy elektronicznej w drodze wykładni art. 30 ust. 3 Konwencji CMR, jako spełniającej wymogi formy pisemnej. Por. K. Wesołowski, Umowa międzynarodowego przewozu ..., s. 398. Zdaniem autora kontekst nadany protokołem dodatkowym do Konwencji CMR z 2008 r. dotyczący listu przewozowego w formie elektronicznej, jest wystarczającą przesłanką do wykładni pisemności zastrzeżenia opóźnienia przewozu, jako spełnionej poprzez wykorzystanie elektronicznego podpisu.

[9]  Sąd nie ważył orzekając art. 65¹ k.c. wprowadzonego do ustawy Kodeks cywilny z 10 lipca 2015 roku o zmianie ustawy Kodeks cywilny, ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2015 r. poz. 1311), zgodnie z którymi od wejścia w życie nowelizacji ustawy, co nastąpiło 8 września 2016 roku, przepisy o oświadczeniach woli stosuje się odpowiednio do innych oświadczeń. Glosowany wyrok został orzeczony przed wejściem w życie nowelizacji ustawy Kodeks cywilny w zakresie art. 65¹ k.c.

[10] Por. D. Ambrożuk w: K. Wesołowski, D. Ambrożuk, D. Dąbrowski, Konwencja o umowie międzynarodowego przewozu ..., s. 376, wywodzi, że gdyby nie autonomiczność Konwencji CMR to pisemność zastrzeżenia w rozumieniu art. 30 ust. 3 Konwencji CMR należałoby wykładać zgodnie z rozumieniem formy pisemnej w prawie krajowym stosując art. 78 k.c. Pogląd powyższy jako nieuwzględniający, że art. 78 k.c. dotyczy formy pisemnej czynności prawnych  należy ocenić jako nietrafny ważąc, że zastrzeżenie opóźnienia przewozu nie jest oświadczeniem woli i nie stanowi elementu treści czynności prawnej.

[11] Ustawa z 10 lipca 2015 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny, ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2015 r. poz.1311).

[12] Zob. T. Tomczak, Pojęcie formy dokumentowej i dokumentu na gruncie kodeksu cywilnego oraz forma dokumentowa przy następczych czynnościach prawnych, Monitor Prawniczy 2017 r., Nr 6, s.318.

[13] Uchwała 7 Sędziów S.N. z 20 czerwca 2013 r. sygn. akt III CZP 2/13 OSNC 2014 r., Nr 2 poz. 10, w przypadku terminów prawa materialnego zwanych terminami zawitymi (prekluzyjnymi) chociaż brak regulacji posługującej się terminem zawitym oraz określającej jego cechy, powszechnie przyjmuje się, że o takim charakterze terminu przesądza zawarty w danym przepisie zwrot wskazujący na to, że ograniczone nim uprawnienie wygasa. Pomimo wystąpienia tutaj podobieństwa z instytucją przedawnienia nie ulega  wątpliwości, że konsekwencją upływu terminu jest wygaśnięcie prawa, co sąd uwzględnia z urzędu. Przepisy o terminach zawitych mają charakter iuris stricti, muszą być stosowane ściśle, a ich  zastrzeżenie służy zwykle zwiększeniu pewności obrotu. Wyrok S.N. z 10 lutego 2008 r. sygn. akt III CZP 64/08 , Lex  /nr 437203/ - Art. 30 ust. 3 Konwencji CMR określa materialne przesłanki dochodzenia roszczeń odszkodowawczych tytułu szkody spowodowanej opóźnieniem w przewozie. Por. K. Wesołowski, Umowa międzynarodowa przewozu ...,  s.394.

[14] Za dopuszczeniem możliwości dochodzenia roszczeń z tytułu opóźnienia bez składania zastrzeżenia, gdy można przypisać przewoźnikowi winę umyślną lub niedbalstwo zrównane z winą umyślną, przemawiają względy etyczno-prewencyjne, którymi kierowali się twórcy Konwencji CMR Zob. K. Wesołowski, Umowa międzynarodowego przewozu ..., s. 400.

[15] Zob. Herbert L.A. Hart, Nowe wyzwanie pozytywizmu prawniczego Archiwum filozofii prawa i filozofii społecznej 2014/2, s. 6, 7, 9, 10.


Popularne wpisy
Artykułów Komentarzy Odwiedzin
113 0 10402
Adwokat Piotr Bańczyk

Kancelaria Adwokacka
Adwokat Piotr Bańczyk
ul. Dyrekcyjna 10/2
40-013 Katowice

Kancelaria jest czynna od poniedziałku do piątku w godzinach od 9:00 do 17:00
tel/fax (032) 255-17-83
tel (032) 209-09-71

mail: adwokat@kancelaria-banczyk.com.pl www.piotrbanczyk.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone.
Blog | Kancelaria Adwokacka adwokat Piotr Bańczyk w Katowicach 2013 - 2020