Home / Artykuły / Możliwość podjęcia decyzji o aborcji jako dobro osobiste i prawne konsekwencje jej pozbawienia

Możliwość podjęcia decyzji o aborcji jako dobro osobiste i prawne konsekwencje jej pozbawienia

17 kwietnia 2020 0 266

Możliwość podjęcia decyzji o aborcji

jako dobro osobiste i prawne konsekwencje jej pozbawienia

            Mając na uwadze, że temat aborcji ponownie pojawił się w dyskursie politycznym i społecznym, warto spojrzeć na niego w szczególności z perspektywy kobiet, które w sytuacji legalności poddania się zabiegowi przerwania ciąży zostały pozbawione tego prawa. Uniemożliwienie kobiecie podjęcia decyzji o kontynuacji lub przerwaniu ciąży w warunkach prawnej dopuszczalności aborcji stanowi naruszenie dóbr osobistych kobiety, uzasadniając dochodzenie przez kobietę roszczenia o zadośćuczynienie pieniężne na podstawie art. 448 k.c. w zw. z art. 23 i 24 k.c. „Prawo do planowania rodziny i wynikające z niego uprawnienie do legalnego przerwania ciąży w warunkach określonych w art. 4a ustawy z 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerwania ciąży jest dobrem osobistym” (tak SA w Krakowie w wyr. z 12.5.2015 r., I ACa 204/15). Jeszcze dobitniej zagadnienie powyższe ocenił Sąd Okręgowy w Białymstoku, stwierdzając w wyroku z 5 listopada 2004 roku, I ACa 550/04, że: „w sytuacji, gdy badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu, rodzice mają prawo do świadomego podjęcia decyzji, czy chcą i mogą obciążyć siebie i swoją rodzinę skutkami urodzenia dziecka upośledzonego. Mają prawo w takiej sytuacji podjąć decyzję o przerwaniu ciąży. Uniemożliwienie rodzicom wykonania tych praw prowadzące do urodzenia, wbrew ich woli, dziecka upośledzonego, rodzi po stronie podmiotu odpowiedzialnego obowiązek zapłaty odpowiedniego zadośćuczynienia na podstawie art 488 k.c. za doznaną w wyniku naruszenia ich dóbr osobistych krzywdę”.

            Zgodnie z art. 4a ust. 1 ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerwania ciąży kobieta ma prawo do podjęcia decyzji o aborcji w trzech sytuacjach:

1) ciąża stanowi zagrożenie dla jej życia lub zdrowia,

2) badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu,

3) zachodzi uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego.

W przypadkach, o których mowa w punktach 1 i 2, przerwania ciąży dokonuje lekarz w szpitalu, za zgodą kobiety. Wystąpienie okoliczności, o których mowa punktach 1 i 2, stwierdza inny lekarz niż dokonujący przerwania ciąży, chyba że ciąża zagraża bezpośrednio życiu kobiety. Okoliczność, o której mowa w punkcie 3, stwierdza prokurator. W sytuacjach wskazanych w punktach 2 i 3 skorzystanie z prawa przerwania ciąży jest ograniczone czasowo. W sytuacji wskazanej w punkcie 2 aborcja jest dopuszczalna do chwili osiągnięcia przez płód zdolności do samodzielnego życia poza organizmem kobiety ciężarnej, natomiast w przypadku określonym w punkcie 3, jeżeli od początku ciąży nie upłynęło więcej niż 12 tygodni. Na gruncie przepisów prawa karnego przyjmuje się granicę zdolności płodu do życia poza organizmem kobiety przy wspomaganiu specjalistyczną aparaturą medyczną i farmaceutykami na 22.-24. tydzień ciąży, bowiem wcześniej szanse płodu na przeżycie poza organizmem kobiety są bardzo nikłe (tak SO w Poznaniu w wyr. z 23.6.2017 r., XVIII C 813/15). Z ugruntowanego orzecznictwa sądów cywilnych wynika w sposób jednoznaczny, że „zmuszenie” kobiety do urodzenia dziecka w sytuacji, gdy przysługiwało jej prawo do podjęcia decyzji o przerwaniu ciąży, stanowi naruszenie jej dóbr osobistych. Owo „zmuszenie” kobiety do urodzenia dziecka, uzasadniające dochodzenie przez nią zadośćuczynienia z tytułu naruszenia dóbr osobistych, w szczególności prawa do decydowania o swoim życiu osobistym, może stanowić wynik różnych zdarzeń, jakie zaistniały w warunkach legalności aborcji, w tym m.in. z nieprawidłowej diagnostyki medycznej, która w razie, gdyby została prawidłowo przeprowadzona, powinna doprowadzić do stwierdzenia przez lekarza dużego prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu; z odmowy dokonania zabiegu aborcji motywowanej poczuciem moralności danego lekarza lub wynikającej z wadliwego określenia przez lekarza zaawansowania ciąży.

            W praktyce kancelarii pojawiły się dotychczas dwie tego rodzaju sprawy o zadośćuczynienie. Jedna z nich pozostaje aktualnie na etapie przedsądowym i dotyczy sytuacji, w której kobieta z uwagi na błędną, tj. niedostatecznie wnikliwą diagnostykę lekarza prowadzącego ciążę, który nie stwierdził nieodwracalnego upośledzenia płodu, co było możliwe w oparciu o wyniki systematycznie przeprowadzanych badań prenatalnych, została pozbawiona prawa do podjęcia decyzji o przerwaniu ciąży, co nie tylko wywarło ujemne skutki w jej sferze psychicznej, lecz także zmusiło ją do całkowitej rezygnacji z życia zawodowego w miejsce sprawowania całodobowej opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem, a nadto wygenerowało szereg ponadstandardowych kosztów utrzymania dziecka. Mając na uwadze, że zadośćuczynienie pieniężne powinno stanowić ekwiwalent krzywdy, tzn. być odpowiednie do jej rozmiaru, dochodzone będzie w imieniu klientki zadośćuczynienie w kwocie uwzględniającej w szczególności cierpienie matki związane z codziennym przeżywaniem niepełnosprawności jej jedynego dziecka, szereg wyrzeczeń matki tak w sferze życia zawodowego, jak i towarzyskiego oraz szereg utrudnień, z którymi musi się ona na co dzień mierzyć. W drugiej sprawie, która pojawiła się w ramach działalności kancelarii, kobieta została pozbawiona możliwości podjęcia decyzji o przerwaniu ciąży wskutek tego, że lekarz w okresie 14-20 tygodnia ciąży, gdy było możliwe wykrycie wad płodu w oparciu o dostępną wówczas wiedzę medyczną i metody diagnostyki, nie poinformował jej o wadach płodu, które stanowiły legalną podstawę przerwania ciąży (zob. także wyr. SN z 21.11.2003 r., V CK 167/03).

            W procesach o zadośćuczynienie, opartych na podobnych do wyżej opisanych okolicznościach faktycznych, celem strony powodowej jest wykazanie, że lekarz, którego zachowanie pozbawiło pacjentkę prawa do przerwania ciąży, było bezprawne i zawinione. Bezprawność zachowania lekarza należy ustalać w szczególności w odniesieniu do powołanych wyżej przepisów ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerwania ciąży. Chcąc natomiast stwierdzić winę lekarza należy mieć na uwadze art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c., a także art. 4 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, których zastosowanie będzie możliwe w razie ustalenia przez sąd w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy winy umyślnej lub nieumyślnej lekarza w pozbawieniu kobiety możliwości podjęcia decyzji o legalnej aborcji. W powyższym zakresie warto przytoczyć fragment wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z 23 czerwca 2017 roku, XVIII C 813/15, zgodnie z którym: „Przy winie umyślnej sprawca ma świadomość szkodliwego swojego zachowania się i przewiduje jego nastąpienie, celowo do niego zmierza lub co najmniej się na wystąpienie tych skutków godzi. Natomiast przy winie nieumyślnej sprawca wprawdzie przewiduje możliwość wystąpienia szkodliwego skutku, lecz bezpodstawnie przypuszcza, że zdoła go uniknąć, albo też nie przewiduje możliwości nastąpienia tych skutków, choć powinien i może je przewidzieć. W obu formach winy nieumyślnej mamy do czynienia z niedbalstwem. Pojęcie niedbalstwa wiąże się w prawie cywilnym z niezachowaniem należytej staranności. Dla oceny, kiedy mamy do czynienia z winą w postaci niedbalstwa, decydujące znaczenie ma miernik staranności, jaki przyjmuje się za wzór prawidłowego postępowania. W tym zakresie podstawowe znaczenie ma art 355 k.c. Zgodnie z tym przepisem, dłużnik obowiązany jest do staranności ogólnie wymaganej w stosunkach danego rodzaju (należyta staranność) - § 1, ale należytą staranność dłużnika w zakresie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej określa się przy uwzględnieniu zawodowego charakteru tej działalności - § 2. Ta formuła ma podstawowe znaczenie jako wzorzec wymaganego zachowania dla każdego, kto znajduje się w określonej sytuacji. Ten wzorzec - kreowany na podstawie reguł współżycia społecznego, przepisów prawnych, zwyczajów, swoistych " kodeksów zawodowych", pragmatyk ma charakter obiektywny. Zarzut niedbalstwa będzie więc uzasadniony wówczas, gdy sprawca szkody zachował się w sposób odbiegający od modelu wzorcowego, ujmowanego abstrakcyjnie. Ustalenie, że w konkretnych okolicznościach sprawca szkody mógł się zachować w sposób należyty, uzasadnia postawienie mu zarzutu nagannej decyzji. Niedbalstwo polega więc na niedołożeniu wymaganej w stosunkach danego rodzaju staranności, niezbędnej do uniknięcia skutku, którego sprawca nie chciał wywołać”. Z powyższego wynika, że oceny zachowania lekarza należy dokonywać w świetle kryteriów, o których mowa w art. 4 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, zgodnie z którym, lekarz ma obowiązek wykonywać zawód, zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej, dostępnymi mu metodami i środkami zapobiegania, rozpoznawania i leczenia chorób, zgodnie z zasadami etyki zawodowej oraz z należytą starannością.

            Podsumowując, jeżeli sąd w oparciu o zgromadzony materiał dowody ustali, że w okolicznościach danej sprawy kobieta miała prawo do przerwania ciąży z uwagi na zaistnienie co najmniej jednej z przesłanek wskazanych w art. 4a ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerwania ciąży, a zachowanie lekarza było zawinione (np. gdy lekarz odwołując się do własnego sumienia odmówił dokonania zabiegu aborcyjnego, nieprawidłowo wykonał obrazowanie płodu w sposób uniemożliwiający prawidłowe odczytanie obrazu, nieprawidłowo opisał parametry płodu istotne dla wykrycia wady płodu), to istnieją uzasadnione podstawy do dochodzenia przez matkę dziecka zadośćuczynienia z tytułu naruszenia dóbr osobistych, w wysokości uwzględniającej wszelkie ujemne następstwa zaistniałe w jej sferze psychicznej. Warto wskazać, że w drugiej ze wzmiankowanych wyżej spraw o zadośćuczynienie, której przebieg stanowił źródło dalszych działań podejmowanych przez kancelarię w imieniu matki niepełnosprawnego dziecka, Sąd Apelacyjny w Szczecinie wyrokiem z 7 grudnia 2016 roku, I ACa 313/16, ustalił wysokość zadośćuczynienia należnego matce, która została pozbawiona możliwości poddania się zabiegowi aborcji, na kwotę 400 000 zł, podwyższając tym samym, na skutek apelacji wniesionej przez matkę dziecka, zadośćuczynienie przyznane jej przez sąd I instancji o kwotę 150 000 zł (zob. wyr. SO w Szczecinie z 30.12.2015 r., I C 252/08).

            Na koniec warto również spojrzeć na zagadnienie aborcji z innej strony, w szczególności mając na uwadze często wyrażaną publicznie, dalekoidącą krytkę aborcji, a niejednokrotnie również kobiet, które podjęły decyzję o przerwaniu ciaży. Wyrokiem z 11 marca 2016 roku, I CSK 90/15, Sąd Najwyższy, rozpatrując skargę kasacyjną w sprawie o ochronę dóbr osobistych, stwierdził, że zachowanie pozwanego, który poprzez wpisy na stronach internetowych porównywał postawę powódki, która podjęła decyzję o poddaniu się legalnemu zabiegowi przerwania ciąży, do postępowania hitlerowskiego zbrodniarza Adolfa Eichmanna i innych nazistów, stanowi napastliwą, bezzasadną ekspresję, przekroczenie wolności słowa, a dalej naruszenie dóbr osobistych powódki w postaci czci i godności uzasadniające jej roszczenie o zadośćuczynienie. Wprawdzie wyżej opisane zachowanie pozwanego stanowi rażący przykład przekroczenia wolności słowa i naruszenia dóbr osobistych powódki, jednak zachęcam do zapoznania się z powołanym wyrokiem Sądu Najwyższego, mając na celu skłonienie do refleksji w kwestii aborcji i ważenia wartości - z jednej strony ekspektatywy życia ludzkiego, a z drugiej podstawowych praw każdego człowieka do szczęścia, wolności sumienia, decydowania o swoim życiu osobistym, zdrowiu, rozwoju zawodowym. Warto przypomnieć, że prawa człowieka, których źródłem jest godność ludzka, w tym wyżej wskazane, przysługują każdemu człowiekowi od chwili urodzenia oraz mają charakter nienaruszalny i naturalny, co oznacza, że istnieją niezależnie od ich potwierdzenia przez władzę państwową.

apl. adw. Magdalena Grzechac

Kancelaria Adwokacka
Adwokat Piotr Bańczyk
ul. Dyrekcyjna 10/2

40-013 Katowice
tel.32 209-09-71
tel/fax 32 225-17-83
tel. 603-604-989
mail: adwokat@kancelaria-banczyk.com.pl
www.piotrbanczyk.pl

 

 

 

           

 


Popularne wpisy
Artykułów Komentarzy Odwiedzin
122 0 11199
Adwokat Piotr Bańczyk

Kancelaria Adwokacka
Adwokat Piotr Bańczyk
ul. Dyrekcyjna 10/2
40-013 Katowice

Kancelaria jest czynna od poniedziałku do piątku w godzinach od 9:00 do 17:00
tel/fax (032) 255-17-83
tel (032) 209-09-71

mail: adwokat@kancelaria-banczyk.com.pl www.piotrbanczyk.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone.
Blog | Kancelaria Adwokacka adwokat Piotr Bańczyk w Katowicach 2013 - 2020