Home / Artykuły / Status prawny osób żyjących w nieformalnych związkach

Status prawny osób żyjących w nieformalnych związkach

26 września 2017 0 1055

         Polski porządek prawny przewiduje możliwość sformalizowania związku dwóch osób wyłącznie poprzez zawarcie małżeństwa. Dwie osoby nie mogą więc trawle w inny sposób uregulować relacji między nimi, a także z osobami trzecimi. Ponadto w Polsce nie są uznawane związki osobiste, które zostały zawarte w innych państwach.

         Wśród związków osobistych wyróżniamy związki formalne i nieformalne (faktyczne). Poza małżeństwem, do związków formalnych zaliczamy także zarejestrowane związki partnerskie. Jak już było wspomniane, Polska nie przewiduje możliwości ich zawarcia. Drugim rodzajem związków są związki nieformalne, w Polsce najczęściej określane mianem konkubinatów. Charakteryzują się one tym, że partnerom żyjącym w takich związkach przysługuje wyłącznie tzw. ochrona punktowa, która w określonych sytuacjach powoduje przyznanie im, z racji istniejącego między nimi stosunki bliskości, wybiórczych uprawnień, które zazwyczaj przysługują wyłącznie małżonkom. Przepisy uzależniają przyznawanie tych uprawnień od tego, czy strony związku „pozostają faktycznie we wspólnym pożyciu” lub od bycia „osobą bliską” albo „członkiem rodziny”. Taki stan prawny należy określić jako niepewny i bardzo niekomfortowy dla partnerów, którzy z różnych względów nie chcą zawierać związku małżeńskiego, w szczególności dla partnerów tej samej płci, którym polskie prawo w żaden sposób nie umożliwia sformalizowania ich związku.

         Jedynym zinstytucjonalizowanym związkiem osobistym w świetle polskiego prawa jest małżeństwo, które zgodnie z art. 1 k.r.o. dostępne jest wyłącznie dla dwóch osób różnej płci. Osoby pozostające w nieformalnych związkach nie mogą więc w żaden trwały i pewny sposób sformalizować relacji osobisto-majątkowych istniejących między nimi, a także między nimi i osobami trzecimi. Niedopuszczalne jest stosowanie do partnerów w drodze analogii przepisów dotyczących małżonków, co oznacza, że nie przysługują im m.in. takie uprawnienia jak: wspólne rozliczanie się z urzędem skarbowym (art. 6 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych), wzajemna alimentacja (art. 27 i art. 130 k.r.o.), zgłoszenie do ubezpieczenia zdrowotnego (art. 67 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych), ustawowe dziedziczenie po zmarłym partnerze (art. 931 i nast. k.c.), uprawnienia wynikające ze małżeńskiej wspólności majątkowej (art. 31 i nast. k.r.o.) czy  wspólne przysposobienie i opieka (art. 115 i art. 146 k.r.o.).

         Osoby pozostające w nieformalnych związkach muszą więc w odmienny sposób niż małżonkowie uregulować sferę stosunków osobisto-majątkowych. Nie powstaje między nimi ustrój wspólności majątkowej, więc przedmioty, które nabywają w trakcie trwania związku, stają się ich osobistą własnością, natomiast wspólne ich nabycie powoduje powstanie między nimi stosunku współwłasności. Po ustaniu nieformalnego związku do rozliczeń między partnerami zastosowanie mogą znaleźć przepisy o zniesieniu współwłasności (art. 210 i nast. k.c.), bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i nast. k.c.) lub o spółce cywilnej (art. 860 i nast. k.c.). Rozliczenia między partnerami będącymi współwłaścicielami pewnych ruchomości lub nieruchomości będą łatwiejsze do dokonania, jeśli określili oni, w jakiej części każdy z nich staje się współwłaścicielem danej rzeczy, a więc jakie udziały przypadają każdemu z nich. Konkubenci mogą także zawierać umowy zobowiązaniowe, w których skonkretyzują wzajemne relacje majątkowe (tzw. umowy konkubenckie). Umowy zobowiązaniowe, jako stworzone z myślą o typowym obrocie cywilnoprawnym, nie mogą jednak należycie uwzględnić osobowego aspektu partnerskich więzi majątkowych oraz jakkolwiek czynności prawne partnerów nie powinny być uznawane za sprzeczne z ustawą lub zasadami współżycia społecznego (art. 58 k.c., art. 353 k.c.) tylko dlatego, że współtworzą oni wspólnotę pozamałżeńską, to jednak w praktyce zaskarżalność niektórych postanowień umów partnerskich (np. o charakterze alimentacyjnym) może być ograniczona (fragment opinii prawnej dr. J. Pawliczaka na temat potrzeby oraz dopuszczalności instytucjonalizacji związków partnerskich osób tej samej płci).

         Partnerom żyjącym w nieformalnych związkach przysługują jednak pewne uprawnienia, co określone zostało wyżej jako tzw. ochrona punktowa. Pozwala ona tylko w częściowym zakresie uregulować ich stosunki osobisto-majątkowe. Na podstawie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 12. listopada 2012 r. (sygn. akt: III CZP 65/12) konkubentom przyznane zostało prawo do wstąpienia w najem lokalu po zmarłym najemcy. Sąd orzekł bowiem, że ”osobą faktycznie pozostającą we wspólnym pożyciu z najemcą – w rozumieniu art. 691 § 1 k.c. – jest osoba połączona z najemcą więzią uczuciową, fizyczną i gospodarczą; także osoba tej samej płci”. Ponadto, jeśli jeden z partnerów jest członkiem spółdzielni, ma on prawo wskazać swojego partnera jako osobę, której spółdzielnia po jego śmierci będzie zobowiązana wypłacić jego udziały (art. 16 § 3 ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo Spółdzielcze). Natomiast jeśli partner nie dziedziczy po zmarłym partnerze (ustawowe dziedziczenie nie jest możliwe!), a przed śmiercią zmarłego partnera mieszkał z nim w jego mieszkaniu własnościowym, to ma on prawo jako „osoba bliska spadkodawcy” do korzystania z mieszkania oraz przedmiotów urządzenia domowego w ciągu trzech miesięcy od otwarcia spadku (art. 923 § 1. k.c.). W przypadku zaś dziecka zrodzonego z nieformalnego związku, istotne znaczenie ma prawo alimentacji na wspólne dzieci oraz roszczenie matki kierowane przeciwko ojcu dziecka o pokrycie wydatków związanych z ciążą i porodem oraz kosztów trzymiesięcznego utrzymania jej w czasie porodu (131 i 141 k.c.). Istotnymi uprawnieniami majątkowymi są także roszczenia z art. 446 k.c., a mianowicie możliwość żądania przez partnera zwrotu kosztów leczenia i pogrzebu (jeśli je poniósł) od osoby, która swoim czynem niedozwolonym spowodowała śmierć jego partnera poprzez uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia (art.  446 § 1 k.c.)  oraz możliwość żądania od sprawcy śmierci partnera tzw. renty odszkodowawczej (art. art. 446 § 2 k.c.) po wykazaniu, że partnerzy byli osobami bliskimi, pozostawali we wspólnym pożyciu oraz że zmarły partner stale i dobrowolnie dostarczał drugiemu środków do życia. Art. 446 § 3 k.c. uprawnia natomiast „najbliższego członka rodziny zmarłego” do odszkodowania, jeżeli w skutek śmierci zmarłego nastąpiło znaczne pogorszenie jego sytuacji życiowej. Kluczowe znaczenie dla interpretacji tego przepisu na korzyść pozostałego przy życiu partnera ma wyrok  Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2005 r. (sygn. akt: IV CK 648/04), w którym Sąd Najwyższy orzekł, iż pokrewieństwo nie stanowi podstawowego ani też wyłącznego kryterium bliskości oraz przynależności do rodziny. Partnera można także wskazać jako osobę, która w razie śmierci drugiego partnera będzie uprawniona do odbioru środków zgromadzonych w ramach jego funduszu emerytalnego (ustawa z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych), czy też jako osobę, która będzie uprawniona do otrzymania sumy ubezpieczenia w razie, gdy partner był ubezpieczony (art. 831 k.c.). Natomiast jeżeli partner pokrył koszty pogrzebu, może żądać wypłaty zasiłku pogrzebowego na postawie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Art. 111 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja Podatkowa przewiduje natomiast bardzo szerokie pojęcie „członka rodziny”. Ustawa uznaje bowiem za niego także osobę, która z podatnikiem pozostaje w faktycznym pożyciu, czyli konkubenta. Dla partnera oznacza to, że odpowiada on całym swoim majątkiem solidarnie z podatnikiem (drugim partnerem) prowadzącym działalność gospodarczą za zaległości podatkowe wynikające z tej działalności i powstałe w okresie, w którym stale współdziałał z podatnikiem w jej wykonywaniu, osiągając korzyści z prowadzonej przez niego działalności.

         Poza powyższymi uprawnieniami o charakterze majątkowym, istnieje także kilka, które mają charakter niemajątkowy, takie jak prawo do informacji medycznej (wyłącznie po udzieleniu zgody przez pacjenta; ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodzie lekarza, ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta) czy prawo pochówku zmarłego partnera (wyłącznie wtedy, jeżeli nie miał on bliższej i dalszej rodziny albo nikt z bliskich i krewnych nie skorzysta z przysługującego prawa; ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych).

         Z powyższego należy wywieść wniosek, że status prawny osób żyjących w nieformalnych związkach jest bardzo problematyczny, a związki partnerskie (zarówno jedno-, jak i dwupłciowe) wymagają instytucjonalizacji. Uwzględniając uwarunkowania społeczne (poparte aktualnymi badaniami, np: https://oko.press/pierwszy-polsce-zwolennicy-homoseksualnych-zwiazkow-partnerskich-sa-wiekszosci-moze-juz-czas/) oraz konstytucyjne (w szczególności wskazane w artykule autorstwa Ewy Łętowskiej i Jana Woleńskiego pt. Instytucjonalizacja związków partnerskich a Konstytucja RP z 1997 r.), a także postulat pewności prawa i jednolitości orzecznictwa, uzasadnione jest stworzenie nowej instytucji prawa rodzinnego  w prawie polskim, alternatywnej wobec tradycyjnego małżeństwa, jaką byłby zarejestrowany związek partnerski. Świadczy o tym także liczba projektów ustaw o związkach partnerskich, dotychczas przedstawionych przez polskich posłów i senatorów. Propozycje te były jednak niedopracowane, zawierały liczne luki i powodowały poważne wątpliwości interpretacyjne, przez co zakończyły się niepowodzeniem.

 

Przygotowała: Magdalena Grzechac

Sprawdził i zatwierdził: Adwokat Piotr Bańczyk

 

Kancelaria Adwokacka
Adwokat Piotr Bańczyk w Katowicach


Popularne wpisy
Artykułów Komentarzy Odwiedzin
112 0 10074
Adwokat Piotr Bańczyk

Kancelaria Adwokacka
Adwokat Piotr Bańczyk
ul. Dyrekcyjna 10/2
40-013 Katowice

Kancelaria jest czynna od poniedziałku do piątku w godzinach od 9:00 do 17:00
tel/fax (032) 255-17-83
tel (032) 209-09-71

mail: adwokat@kancelaria-banczyk.com.pl www.piotrbanczyk.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone.
Blog | Kancelaria Adwokacka adwokat Piotr Bańczyk w Katowicach 2013 - 2019